Back to Front Page

ትግራይ - ንዕውት መረፃ

ትግራይ - ንዕውት መረፃ

ብስፖናቶ

7-31-20

ትግራይ፣ ከም'ቲ ኣብዝሓለፉ 5 ዙርያታት መረፃ ዝገበረቶ፣ ድሕሪ ሒደት ሰሙናት፣ ብደረጃ ክልል መረፃ ንምክያድ ኣብ ምሽብሻብ ትርከብ። ናይ ሕዚ ፍሉይ ካብዝገብርዎ ምኽንያታት፣ እዞም ዝስዕቡ ይርከቡዎም፦

         ንቲ መረፃ ከተሓባብር ሓላፍነት ዝነበሮ ሃገራዊ ቦርድ መረፃ፣ ስርሑ ክሰርሕ ብዘይ ምድላዩ፣ ትግራይ ንመጀመርታ ግዜ፣ ብናይ ባዕላ ዓቕሚ ጥራሕ እተካይዶ ዘላ ምዃኑ፤

         ብምኽንያት እቲ ምስ ፌዴራላዊ መንግስቲ ዝተፈጠረ ምስሕሓብ፣ ሓያሎ ናይ ምድላው ግዜ ስለዝጠፍአ፣ ኣብ የመና ሓፂር ግዜ ዝካየድ ዘሎ ምዃኑ፤

         ኣብ ታሪኽ መረፃ ትግራይ፣ ብበዝሒ ፖለቲካዊ ውድባትን ብዓይነት ዝሓዝዎ መማረፅን እንትረአ፣ ዝሐሸ ውድድር ክረአየሉ እዩ ተባሂሉ ዝግመት ምዃኑ፤

Videos From Around The World

         እታ ክልል ንቲ መረፃ፣ ኣብ ስሉስ መኸተ፣ ማለት'ውን፣ ካብ ማእኸልን ካብ ጎረባብትን ዝበፅሓ ዘሎ ፀቕጥታት ብሓደ ወገን፣ ንቲ ተላባዒ ቫይረስ ኮሮና ብኻሊእ ወገን፣ ከምኡ'ውን፣ ኣንፃር ድኽነት ኣብ ዝግበር ምርብራብ ኮይና እተካይዶ ዘላ ምዃና። 

ኣብ'ቲ መረፃ ብፅሒት ኣለና ዝብሉ  ኩሎም ተዋሳእቲ ኣካላት ትግራይ፣ ፅፉፍ፣ ነፃ፣ ኣሳታፊ፣ ፍትሓውን ሰላማውን መረፃ ንምክያድ ለይትን ቀትርን ክሰርሑ ትፅቢት ይግበረሎም።

ብዞም ዝተጠቐሱ ምኽንያታት፣ እቲ መረፃ ብድሆታት ክህልውዎ ባህርያዊ እዩ። ይኹን እምበር፣ ኣብ'ቲ መረፃ ብፅሒት ኣለና ዝብሉ  ኩሎም ተዋሳእቲ ኣካላት ትግራይ፣ ፅፉፍ፣ ነፃ፣ ኣሳታፊ፣ ፍትሓውን ሰላማውን መረፃ ንምክያድ፣ ለይትን ቀትርን ክሰርሑ ትፅቢት ይግበረሎም። እዚ እንትገብሩ፣ ጎንፂ ይተርፍ፤ ህዝቢ ዝኣመነሉ መንግስቲ ይቐውም። ኣብ ትሕቲ ሰብኣዊ መሰላት ዝስርዑ፣ ፖለቲካዊ መሰላት ዜጋታት (ናይ'ቲ ዝመርፅ ይኹን ዝምረፅ) ውሑሳት ይኾኑ። ብሓፈሻ፣ መሰል ርእሰ ወሳንነት ህዝቢ ጋህዲ ይኸውን።

ኣብ ከይዲ መረፃ ዘጋጥሙ ዘይምቅድዳዋት ኣቐዲምካ ምክልኻልን፣ እንተጋጥሙ ምፍታሕን፣ ንምዕዋት እቲ መስርሕ ወሳኒ እዩ። ኣእዚ ፅሑፍ ኣብ'ቲ ቐደመዋይ፣ ማለት'ውን፣ ኣብቲ ምክልኻል መዳይ ዘተኩር እዩ።

ምክልኻል መረፃ-ተንከፍ ዘይምቅድዳዋት ማለት፣ ብዞም ዝስዕቡ ረቛሒታት ኣቢልካ፣ ሕግታትን መምርሕታትን መረፃ ምኽባር ማለት'ዩ።

1.      ግልፅነትን ሙሉእነትን ዘለዎ ማእቀፍ ሕጊ - እቲ ኣብ ስራሕ ዘሎ ሕገመንግስትን ሕጊ መረፃን፣ ንዚ መበገሲ ክኸውን ይኽእል'ዩ። እቲ ማእቀፍ ሕጊ ክንዲ ድላዩ ይፅፈፍ፣ ተግባራዊ እንተዘይኮይኑ ግና፣ እዚ ረቛሒ ተማሊኡ ምባል ኣይከኣልን። ስለዚ ኩሎም እቲ መረፃ ይብፀሐና እዩ ዝብሉ ኣካላት፣ ንዞም ሕግታት ኣብ ምኽባርን፣ ክኽበሩ ኣብምግባርን፣ እጃሞም ክፍፅሙ ይግባእ። ምስዚ ጎኒ ንጎኒ፣ ኣሳታፊ ዝኾነ መረፃ ክህሉን፣ ዝተደላደለ ሜዳ ውድድር ንኽሰፍንን ዝሕግዙ ሕጊ ብዙሕነት ፖለቲካዊ ሰልፍታት፣ ሕጊ ሚድያን ሕጊ ሲቪል ማሕበ፣ ኣብ ግብሪ ምውዓል ኣገዳሺ እዩ። እዚኦም፣ ንቲ መስርሕ ፍትሒ መረፃ ዝድርኹ ደጋዊ መሳለጥያታት እዮም። ኣብ ውሽጢ መስርሕ ፍትሒ መረፃ ድማ፣ ዘይሻራዊ፣ ሓቛፋይን ውፅኢታውን ቦርድ መረፃ፣ ከምኡ'ውን፣ ኣብ ከይዲ መረፃ ንዘጋጥሙ ዘይምቅድዳዋት ዝኣልይ ኣካል ምጥያሽ፣ ኣብ ክሊ ማእቀፍ ሕጊ ዝረኣዩ እዮም። ኣብ ትግራይ፣ ንዞም ሕግታት እዚኣቶም ብመንፅር ወድዓዊ ኩነታት እታ ክልል ናይ ምፅፋፍ ስራሕ፣ ብእሂን ምሂን ፖለቲካዊ ውድባት ምጅማሩ ኣሰይ ዘብል እዩ። ንኻልኦት ኣብ'ቲ መረፃ ብፅሒት ዘለዎም ተዋሳእቲ ኣካላት ንኣብነት ሲቪል ማሕበራትን ምሁራትን ኣብቲ መስርሕ ብንቕሓት ክሳተፉ ምትብባዕ እውን ኣእዚዩ ጠቓሚ'ዩ።

ኣብ ትግራይ፣ ብልዝብን ብኣልቦ ፍረጃን፣ ዴሞክራሲያዊ ፖለቲካዊ ባህሊ ኣብ ምህናፅ ብዙሕ ከምዝተርፍ እኹል ምልክታት ኣለው።

2.      ዴሞክራሲያውን ሰላማውን ፖለቲካዊ ባህሊ - ኣብ መትከላትን ክብርታትን ዴሞክራሲ ዝተመስረተ ፖለቲካዊ ባህልን ኣስተምህሮ ስነ ዜጋን ምጥንኻር ንዚ ወሳኒ ግደ ኣለዎ። ኣብ ትግራይ፣ ብልዝብን ብኣልቦ ፍረጃን፣ ዴሞክራሲያዊ ፖለቲካዊ ባህሊ ኣብ ምህናፅ ብዙሕ ከምዝተርፍ እኹል ምልክታት ኣለው። ኣብ ምኽባር ልዕልና ሕግን ሰብኣዊ መሰላትን ከምኡ'ውን ኣብ ሰላማዊ ኣተኣላልያ ዘይምቅድዳዋት ቁልፊ ግደ ዝፃወት ዴሞክራሲያዊ ፖለቲካዊ ባህሊ ናይ ምድልዳል ውራይ ድማ ንመንግስቲ ወይ ድማ ንዝተወሰኑ ፖለቲካዊ ውድባት ዝሕደግ ዘይኮነስ ናይ ኩሉ ህዝቢ ሓላፍነት እዩ። 

3.      ብግብራውነት ነፃ፣ ሙያዊ ብቕዓት ዘለዎምን ዘይሻራውያንን ዝኾኑ ትካላት - እዞም ትካላት ምስ መንግስቲ ዝተወሰነ ምምሕዳራውን ገንዘባውን ምትእስሳር ዋላ እንተሃለዎም፣ ብግብራውነት (functionality) ነፃ፣ ሙያዊ ብቕዓት ዘለዎምን ዘይሻራውያን ክኾኑ ይግባእ። ሙያዊ ብቕዓት እንትበሃል እቲ ከይዲ መረፃ ተጀሚሩ ክሳብ ዝውዳእ፣ ሕግን ስነ ምግባርን ብዝተኸተለ ኣገባብ፣ ኣብ እዋኑ ናይ ምስላጥ ዓቕሚ ማለት'ዩ። ብተወሳኺ፣ ኣብ ምፍፃም እቲ መረፃ ዝዋስኡ ውልቀሰባት፣ ንቲ መስርሕ ዘገልግል ፍልጠትን ድልውነትን ዘለዎምን ብዝፍፅሙዎም ወይ ብዘይ ምፍፃሞም ንዝፍጠሩ ሽግራት ተሓተትቲ ክኾኑ ዝኽእሉ ማለት'ውን እዩ። ሙያዊ ቕዓቶም፣ ስነምግባሮም ኮነ ውግንነኦም ብዝምልከት፣ ኣብ ተወዳደርቲ ውድባትን ኣብ ህዝብን እምነት ከሕድሩ እንተዘይክኢሎም፣ ናይ'ቲ መስርሕ ተኣማንነት ኣብ ሕቶ ይወድቕ።

4.      መምርሕታት ስነምግባር መረፃ - ተነሓናሕቲ፣ ማእኸናት መራኸቢ ሓፋሽን ተዓዘብትን ዝግዝኡሎም ብሙያዊ ኣሰራርሓን ስነምግባር ክቕየዱ ዝገብሩዎም እዮም። እዞም መምርሕታት ኣብቲ ከይዲ መረፃ፣ ሓላፍ ዘላፋት፣ ምጥሓስ ሕግን ዘይምቅድዳዋትን ከይፍጠሩ ይሕግዙ።

መረፃ-ተንከፍ ዘይምቅድዳዋት ንምክልኻል ንዞም ልዕል ኢሎም ዝተጠቐሱ መስርሓት ኣብ ግብሪ ኣውዒልካ እውን ኣብ ሙሉእ እቲ ከይዲ ዘይምቅድዳዋት ፈፂሞም ኣይክረኣዩን ማለት ኣይኮነን። እንተጋጥሙ'ኸ እንታይ ምግባር ይከኣል? ብዓይኒ ሕዚ ኣብ ትግራይ ዘሎ ሃዋህው ተመራፃይ ሜላ ኣተኣላልያ ዘይምቅድዳዋት መረፃ እንታይ ክኸውን ይግባእ?

ኣብ ዝተፈላለዩ ክፍልታት ዓለም ኣብ ግብሪ ዝወዓሉ መረፃ-ተንከፍ ዘይምቅድዳዋት ዝኣልዩ ወይ ድማ ናይ መወዳእታ መዕለቢ ዝህቡ ኣካላት፣ ኣብ 4 ክምደቡ ይኽእሉዮም፦

1.      መውፅኢ ሕጊ (ንኣብነት ፓርላማ ወይ ድማ ካሊእ ፖለቲካዊ ባይቶ)

2.      ተርጎምቲ ሕጊ (ስሩዓት ኣብያተ ፍርዲ፣ ሕገመንግስታዊ ኣብያተ ፍርዲ/ቤት ምኽሪ፣ ምምሕዳራዊ ኣብያተ ፍርዲ፣ ፍሉያት ኣብያተ ፍርዲ መረፃ)

3.      ናይ ምትርጓም ስልጣንውን ዘለዎ መረፃ ኣፈፃሚ ኣካል

4.      ብደጋዊ ደገፍ ዝተሰነየ ግዚያዊ መፍትሒ ዘናድይ ኣካል

እዞም 4 ዓይነታት መገድታት ነናይ ባዕሎም እወንታውን ኣሉታውን ጎንታት ኣለዎም። ንኣብነት፣ መውፅኢ ሕጊ ወይ ከዓ ባይቶ ንመረፃ-ተንከፍ ዘይምቅድዳዋት ክኣልይ ሓላፍነት እንተተዋሂብዎ፣ ኣእዚዮም ተዃሳሕቲ ንዝኾኑ ወይ ድማ ኣብ መንቀራቕር ንዝኣተው ጉዳያት ፖለቲካዊ መዕለቢ ኣብ ምሃብ፣ ንፖለቲካዊ ውክልና ደገፉ ብምሃብ ዴሞክራሲያዊ ምሕደራ ኣብ ምጥንኻር፣ ከምኡውን፣ እቲ ተርጓሚ ሕጊ ወገን ኣብ ዝፈለየ ምፍሕፋሕ ከይፅመድ ኣብ ምግባርን ናይቶም 3 ጨናፍር መንግስቲ ሚዛኑ ዝሓለወ ነፃነት ኣብ ምውሓስ ጠቓሚ ግደ ይፃወት። ብኣሉታዊ ግድኡ እንትንርእዮ ድማ፣ ኣብዝሓ ወምበር ባይቶ ዝሓዙ ፖለቲካዊ ውድባት እቲ ሓላፍነት ንውድቦም ብዝዘርይ መንገዲ ክጥቀሙሉ ይኽእሉ እዮም። ብዘይካዚ፣ ውሳነታት ብመሰረት ልዕልና ሕጊ ዘይኮነስ ብመንፅር ፖለቲካዊ ስልሒት እንተተወሲኖም፣ ቅቡልነቱ ክስእን ይኽእልዩ። ኣብ ርእሲኡ፣ መረፃ-ተንከፍ ዘይምቅድዳዋት ኣብ ክንዲ ብትካላትን ብሕግን፣ ብምትእኽኻብ ደገፍን ብሽምግልናን ክፍትሑ የተባብዕ። እዞም ኣሉታዊ ምኽንያታት፣ ብመንፅር እቲ ኣብ ትግራይ ዘሎ ህልው ኩነታት እንትረአዩ፣ እዚ ኣማራፂ፣ ዝሕረይ ከምዘይኮነ ዘረድኡ እዮም።

ፍሉያት ኣብያተ ፍርዲ መረፃ ኣብቲ ትግራይ ዘላትሉ ኹነታት ኮይንካ፣ መረፃ-ተንከፍ ዘይምቅድዳዋት ንምፍታሕ ብተነፃፃሪ ዝያዳ ምቹዋት ይመስሉ።

ኣብቲ ኻልኣይ ማለትውን ኣብ ትሕቲ ተርጎምቲ ሕጊ ካብ ሞንጎ ዝጠቓለሉ ስሩዓት ኣብያተ ፍርዲ፣ ሕገመንግስታዊ ኣብያተ ፍርዲ/ቤት ምኽሪ፣ ምምሕዳራዊ ኣብያተ ፍርዲ፣ ፍሉያት ኣብያተ ፍርዲ መረፃ እውን ነናይ ባዕሎም እወንታውን ኣሉታውን ጎንታትኳ እንተሃለውዎም፣ እቲ ዳሕረዋይ ኣማራፂ ማለትውን ፍሉያት ኣብያተ ፍርዲ መረፃ ኣብቲ ትግራይ ዘላትሉ ኹነታት ኮይንካ፣ መረፃ-ተንከፍ ዘይምቅድዳዋት ንምፍታሕ ብተነፃፃሪ ዝያዳ ምቹው ይመስል። ብእወንታዊ ጎኑ እንትንጅምር፣ እዚ ኣማራፂ፣ ብተነፃፃሪ ዝበለፀ ሚዛናውነት ዘለዎ ውሳነ ኣብ ዝሓፀረ ግዜ ንምርካብ ይሕግዝ። ምኽንያቱ እዚኣቶም ንጉዳያት መረፃ ጥራሕ ክርእዩ ዝተጣየሹ ስለዝኾኑ፣ ከምቶም ስሩዓት ኣብያተ ፍርዲ ብኻልኦት ሞገታት ዝተጨናነቑ ስለዘይኮኑዩ። እቲ ኣብ ትግራይ ዝካየድ መረፃ ሒደት ሰሙናት ኣብዝተረፈሉ ኣብዚ ሕዚ እዋን፣ እዚ ሜላዚ ዝያዳ ተመራፂ ይመስለኒ። ብተወሳኺ፣ ኩሎም ተነሓናሕቲ፣ ኣባላት ንዞም ፍሉያት ኣብያተ ፍርዲ መረፃ ኣብ ምምራፅ ዝበለፀ ተሳትፎ ክህልዎም ስለዝገብር፣ ነፃነቶምን ዘይሻራውነቶም ኣብ ምውሓስ ዝሐሸ ዕድል ይፈጥር። እዚውን ግን ኣሉታዊ መዳይ የብሉን ማለት ኣይኮነን። ገለ ካብኣቶም፣ ኣብ ሞንጎ እቲ ፍሉይ ቤት ፍርዲ መረፃን ቦርድ መረፃን ጎንፂ ምትብባዕ፣ ከምኡውን ኣብ ባይታ ዘይነበረ ሓድሽ መሓውር ንምጥያሽ ዘድልይ ተወሳኺ ወፃኢ ይርከቡዎም። እዞም ኣሉታታት ግና፣ ብልዑል ምንባብን ቀዳምነት ሂብካ በጀት ብምምዳብን ክፍትሑ ዝኽእሉዮም። ኩሎም ኣብ ትግራይ ኣብዝግበር መረፃ እወንታዊ ግደ ዘለዎም ተዋሳእቲ፣ ፅፈትን ናይ ግዜ ጉዳይን ኣብ ሕቶ ምልክት ከይወድቁ ብምግባር፣ ካልኦት ሕማቕ ከምዘፋልዩዎ፣ ናይ ጨረባ ዘይኮነስ ደረጅኡ ዝሓለወ መረፃ ብምስላጥ ታሪኽ ክሰርሑ ይግባእ።

 

መወከሲ ፅሑፋት

Electoral Justice: An Overview of the International Idea Handbook, IDEA, 2010.

Merloe, Patrick. "Human Rights - The Basis for Inclusiveness, Transparency, Accountability and Public Confidence in Elections". Young, H. John, ed. International Principles for Democratic Elections, 2008.

 


Back to Front Page