Back to Front Page

ፊደል ግእዝ፣ ግእዝ እምበር አምሓርኛ ኣይኮነን

 

ብስቡሕ

ሰነ ፪፥ ፳፲፩

       እንኳንዶ ሞትስ እርጋን'ኳ ኣሎ በለ አንበሳ ይብሃል። መቸም! ነገር ብምሳለ፣ ሜስ ብብርለ ከምዝብሃል ድኣ'ዩ እምበር፣ አንበሳ ተዛሪቡስ፥ ቋንቋ አንብሳ ዝፈልጥ፥ አንበሳ እንትዛረብ ዝሰምዐ ሰብ ነይሩ ማለት ኣይኮነን። እንታይ ድኣ፣ ዘመን ሓሊፉ ዘመን ብዘመን ብዝተተክአ ቍፅሪ፣ ነገራት ሓደ-ብሐደ፣ ብጊዜ ምስ ጊዜ ዝለዋወጡ፥ ዝግልበጡ፥ ዝገላበጡ ምዃኖም ንምሕባር ዝተሓርየ አምራዊ መረዳእታ እዩ።


       ዘመን'ዶ፣ ዘመን! ጊዜ፣ ዓለም እድንያ፤

       ብጊዜ ምስ ጊዜ ኣብ ቕድድም (Marathon) ናህሪ ጕያ፤

       ዓወት ኣብ ልዕሊ ጊዜ ዘይትሕሰብ'ያ፤

       እንተ ንቕድድም፣ እንተ ንጕያ፣

       ኣይስዕራን እምበር ኵሉ ይጐያ።

ንሳ'ሞ ንሳ እንታይ ግዳ፤

ህድእ ኢላ ትጐዪ ኣራፊዳ።

       ግና ትዕወት፥ ተርክበሉ፤

       ኣራጢጣ ትስዕሮ ንዅሉ፤

       አንበሳ'ኳ ኣርኪባትሉ።

ጊዜ ኃያል፣ ዳይነት ኣብ ኢዳ፤

ንፍቶ-ንፅላእ ንቕበሎ ፍርዳ።

       ዘመን ፍርደ ገንድል፤ በቲ እንተ-በልካ፥ በቲ ተዘንብል፣

       ብዚ ትኹስኩስ ትትክል፥ በቲ ትኹዕት ትነቅል፤

  በቲ ትሰፍር፥ ትዕድል፤ በቲ ተጕድል፤

   ሓደ ይደክም እቲ ሓደ ይኅይል፤

   ዘመን ይተክል፥ ዘመን ይነቅል፤

  መን ከም ጊዜ፣ ጊዜ ኃያል!

Videos From Around The World



 ኣብዛ ዓለም'ዚኣ፣ ሕልፈት ዘይትንክዮ ነገር የለን። ኵሉ ነገር መመዋዕሉ ወዲኡ ከምዝሓልፍ፤ ጊዜ ይመጽእ፥ ጊዜ ይሓልፍ፤ ዕምበባ ንእስነት ከምዝረግፍ፥ ንምሕባር'ዩ አንበሳ ንእርጋን ምስሞት ዘማሰላ።

       ሕያው ይኹን ግኡዝ ፍጡር፣ ይንዋሕ፣ ይሕጸር፤ ይውሓድ፣ ይብዛሕ ጊዜ'ላቶ፤ ብግዚኡ ሓዱሽ እዩ። ብሓዱሹ ግን ኣይነብርን፤ ይአርግ፥ ይሓልፍ ይበሊ። ዝኣረገ ነገር ክዓ፣ ዝሓዞ ቦታ ኵሉ ንቲ እዋናዊ ሓዱሽ ተርእዮ ክለቅቕ ብተፈጥሮ ይግደድ። ዘዝአረገ ካብ ዓይኒ ይገልል፤ ከምኡ'ውን ድሕሪ እዋን ካብ ልቢ ይገልል። ቀስ-ብቀስ፣ ፈጺሙ ከምዘይነበረ ይርሳዕ። እዚ ጕዕዞ ሕጊ ተፈጥሮ እዩ'ሞ፣ እቲ ሓዱሽ ነገር እውን ይኣርግ፥ ይበሊ፤ ከምቶም ቅድሚኡ ዝነበሩ ንሱ'ውን ይቕህም። ንዚ ዓለመ ተርእዮ'ዚ ንዘይፈልጥ ንምርዳእ፣ ሕልፈትያ ንዘይፈጥስ ዑናታት ዓዲ ኣርእዮ ይብሉ ለባማት ወለዲ ብምስላ እንትምህሩ።

  መሊሱ ብኻልእ መልክዑ፣ አንበሳ ዝበሎ ነገር ኣሎ፡- አንበሳ አሪጉ መፃወቲ ሃመማ ምስኮነ፣ ሰባት ቅርብ ኢሎም፥  ኣያ አንበሳ፣ እንታይ ሕማቕ? ኢሎም ሓተቱዎ ይብሃል። አንበሳ ክዓ፣ አቱም ይብሉዃ ነይሮም፥ አታ እንትብሉኻ፤ ይፈርሑኻ፥ የኽብሩኻ ነይሮም እንትደፍሩኻ፤ ንሱ ሕማቕ በለ አንበሳ።

ነገር ዕብየት ኮይኑ፥ አንበሳ ብስምዒት ወግዑ ቀፀለ፡- ...ጊዜ ኃያል! ብርኪ እንትደክም፤ ዓይኒ እንትጠልም፤ ንሱ ሕማቕ። እወ! አንበሳ ከቢሩ እንት-ሓስር፣ ዳርጋ ዝሞተ፥ ዝወረደ መቋብር፤ ያበለ አንበሳ ይብሉ።  



       አንበሳ ዝበሎ ሓቂ'ዩ ኵሉ!

       ቀደም እንተ-ዝኾን ብዕሸሉ፤

       ዝኽበር፥ ዝፍራሕ ብኹሉ።

ማእጋር እንተ'ሎ ምስጐፈሩ፤

ሃመማስ ይትረፍ፣ ንእኡ ክወሩ፤

ኣብ ዓይኑ ክነፍሩ፥ ክልሕሱ ከንፈሩ፤

ንሶምስ እንተኾነ ምኣዝ ምደፈሩ

ቀሪቦም ክሓቱ ክትንክፉ ክብሩ።

       ንሱ'ማ ንሱ ቀደም ብንኡሱ፤

       ምስ ግርምኡ እንትሎ ምስ ጋዕሱ።

ይሕምሕም፣ ይፍክር ነይሩ!

አነ አንበሳ! ... አነ አንበሳ፤

እዛ እምባይ መን ይወርሳ።

       ይጥሕር፣ ይፍክር ነይሩ!

       ሎሚ ግን፣ ከቢሩ፥ ሓሲሩ

       እርጋን እምበር አንበሳ እንታይ ገይሩ።

       እዚ ሕጊ ተፈጥሮ'ዚ፣ ንቛንቋ'ውን ይትንክፎ እዩ፤ ብፍላይ ንግዕዝ። ከምኡ ስለ ዝኾነ እውን እዩ እቲ ንነዊሕ ዘመናት ቀዳማይ (ቦኽሪ) ቋንቋ ምድረ አግኣዝያን ኮይኑ ዘገልገለ፤ ብግብረ ተክህኖ ሎሚ'ውን ኣብ ምግልጋል ተፀሚዱ ዘሎ ግዕዝ፣ ብከምዚ ዓይነት ጕዕዞ ዝንተ ሞገት እናተዳኸመ፣ እናኣረገ ምስከደ፥ ብሓደሽቲ ቋንቋታት ብትግሪኛን አምሓርኛን ካብ መንበሩ፣ ካብ ክብሩ ተነቖተ።

       ክም'ቲ አንበሳ፣ አሪጉ ዓዲ-ውዒል ዝኾነ፣ ግዕዝ'ውን ከምኡ ዓዲ-ውዒል ኮነ። ንሱ ግን ነፍሱ ግዲ ፈሊጡስ፥ ንቤተ ክርስቲያን ገፁ ተጓዒዙ፥ መገልገሊ ቋንቋ ካህን ቤት መቕደስ ኮነ። ንግዕዝ ሰባት ኣብ ቤት ክርስቲያን ስለ ዝረኣይዎ፣ ኣብ መቓብር ምስ ምዉታት፣ ኣብ ደገ ሰላም ይውዕል ስለ ዘሎ፥ ግዕዝ ሞይቱ እናበሉ ኣውረዩሉ። አውርዮም'ውን ኣይተረፉን፥ ንቲ ቀንዲ ንብረት አግዓዝያን ዝኾነ ፊደል ግእዝ፣ እቶም ባዕሉ  ሓቚፉ፥ ደጊፉ ዘዕበዮም፥ ወዮም ደቀይ ዝብሎም፥ ትግርኛን አምሓርኛን፣ ገና! ብሕይወት እናሃለወ፥ ወረሱዎ፤ ናተይ፣ ናተይ ተቘራቘሱሉ። አምሓርኛ'ሞ ኃይሊ መልጢ፣ ከምዘጥረየ፥ ከምዘቐመጠ ሕቆፍኒ ኢሉ ኣንቀጥቀጠ ከምዝብሃል፥ ፊደል አምሓርኛ ኢልኩም ስመይዎ፤ ዋንነቱ ናተይ'ዩ ክብል ደፈረ።        አምሓርኛ ግን ንፊደል ግእዝ ብአግባብ፣ ብፍቓድ ስለ ዘይወረሶ፥ ብግቡእ ክጥቀመሉ ኣይከኣለን። ከም'ዚ ምስኮነ፥ ግዕዝ "በምድረ አምሓራ ዘኢተገብረ ተገብረ፤ ሙሴ ግእዝ እስመ በሕይወቱ ተቀብረ" ብዝብል ቅኔ፣ ኃዘኑ ገለፀ። አምሓርኛ ግን ኣይግዱን፤ ዘይትሓፍርያ መርዓትስ፣ ንሓማታ፣ ሕርሲ ከምህር'የ በለት ከምዝብሃል፥ ንቲ ግዕዝ ንባዕሉ ካብ መሥመር ኣውፂኡ፥ ንዘመናት፣ ዕንክሊል አበሎ። ከምኡ ስለ ዝኾነ'ውን፥ አምሓርኛ ንቶም ኣብ ቋንቋ ግዕዝ ፍሉይ ባህርያዊ ትርጉምን ድምፂን ዘለዎም ፊደላት፣ ማለት እውን፣ ንሀ፣ ሃ፣ ሐ፣ ሓ፣ ኀ፣ ኃ፣ ሰ፣ ሠ፣ ፀ፣ ጸ፣ ንዚኣቶም አበይ፣ ምኣዝ፣ ብኸመይ ከምዝጥቀመሎም ኣይፍለጥን፤ ኣንፈት'ውን የብሉን። ስለ'ዚ ፊደል ግእዝ፣ ግእዝ ደኣምበር አምሓርኛ ከምዘይኮነ ብዚ ይፍለጥ። ብተወሳኺ፣ አምሓሩ ግዕዛዊ አስማትን ፊደላትን ከምቲ ግቡእ ከድምፁ ካብ ዘይኽእሉ፣ ግእዝ ናትና እዩ ከምይ'ሎም ይብሉ። ዘይናትካ'ዶ ንትካ ይኾን'ዩ? ዘይናትካ ምድላይ፥ ኣዝዩ! ኣዝዩ ዘሕፍር እዩ!

       ወሰን ኣለዎ ንኹሉ፤

       ብፊደል ብልሳን ካብ ጐደሉ፤

       ግዕዛውያን ክኾኑ ኣይኽእሉ፤

       ናይ ሰብ ባህሊ፣ ናይ ሰብ ፊደል ክምንጥሉ፤

       ዓገብ'ዩ፣ ዓገብ ይብሃሉ፤

       ንኹሉ ወሰን ኣለዎ ነናይ-ባዕሉ።  

       ትግርኛ ግን ቦኽሪ ወዲ ግዕዝ ስለ ዝኾነ፣ ብአንደበት (ብልሳን)፣ ከፍ-ቅምጥ ንወላዲኡ፣ ንግዕዝ'ዩ ዝመስል። ኣብ አጠቓቕማ ግእዝ ፊደል እውን፣ ትግርኛ ማለት ግዕዝ ማለት ስለዝኾነ፣ ዘዋቕዕ፥ ዘጋጊ ነገር የብሉን። ከምኡ ስለ ዝኾነ'ውን እዩ፣ ትግርኛ ክዓቢ፥ ክምዕብል እንተ ኾይኑ፣ ካብ መበቈሉ ኣብ ግዕዝ ክድረኽ፤ ኣብ ግዕዝ እኹል መጽናዕቲ ክግበር ይግባእ ዝብሃል በዚ እዩ። ትግርኛ ብሰንኪ ቅጥዒ ዘይነበሮ ብሔራዊ ዕብለላ፣ ተፀቒጡ ዝፀንሐ ቋንቋ'ዩ። ንነዊሕ ዘመናት ኣብ ልዕሊ ሕዝቢ ትግራይ ዝተዳዕነነ ኣርዑት ብሔራዊ ፀቕጢ፣ ንትግርኛ ከይምዕብል ዓጊቱዎ ፀኒሑ'ዩ። እንተ-ዘይዕገት ነይሩ ግን፣ በፊደል ወበሥነ-ልሳን ምስ ግዕዝ ምዓርን ጠስሚን ኮይኑ ተዋሂዱ ስለ ዝነብር፥ ከም መጠን ቦኽሪ ግዕዝ፣ ቀልጢፉ ንክዓቢ ዕድል ነይሩዎ፤ ግን ኣይት-ኮለፉኒ፥ ብሰንኪ ፀቕጢን ዕብለላን ተኾሊፉ።

       እዚ ልዕል ኢሉ ዝቐረበ ሓሳብ ብዝበለፀ ንኽራጐድ፣ እዚ ዝስዕብ አብነት ንተዓዘብ፡- ግዕዝ ምስተዳኸመ'ሞ አምሓርኛ ብሔራዊ ቋንቋ ናይ ምዃን ርኻብ ምስ ረገፀ፥ ኣብ'ቶም መሠረታውያን ግእዝ ፊደላት ብወነኑ፣ ናይ ገዛ ርእሱ፣ ንኡስ ለውጢታት ወሳሲኹ፣ ንአምሓራዊ  ሥነ ልሳን መፍለዪ ሰኒዑ እዩ። ብምኽንያት እዞም ለውጢታት'ዚኦም እውን፣ አምሓርኛ ዓርሱ ዝኸአለ ቋንቋ ንክመስል ይፍትን'ሎ። ብዚ'ውን ካብ ውሉድነት ግዕዝ ወጺኡ ናይ ባዕሉ መንነት ክፈጥር ክኢሉ እዩ። እዚ ካብ ግእዝ ርሕቐት እናወሰኸ ዝኸይድ ዘሎ አምሓርኛ፣ ቀስ-ብቐስ፣ ናይ ባዕሉ ፍሉይ ሥነ-ቋንቋነት ከግልግሉዎ ዝኽእሉ ሓደሽቲ ምልክታት ኣብ ርእሲ እቶም ግእዛውያን ፊደላት ክስንዕ ብምኽኣሉ'ዩ። እቶም ኣብ ልዕሊ ግእዛውያን ፊደላት ዝተሰንዑ ምልክታ'ውን፣ እዞም ኣብ ርእሶም፣ ኣብ እግሮም፣ ወይ'ውን ኣብ ጐኖም ፅሕጋራት (ሕንፃፃት) ብምውሳኽ ዝተፈጠሩ እዮም። ካልእ ሓዱሽ ዝፈጠሮ፥ ዝተፈላሰፎ ነገር የለን። እዚ ዕያኖ'ዚ (Vandalizing Geez) ንፊደል ግእዝ'ስ ፊደል አምሓርኛ ዘብሎ እንተ-ኾይኑ፣ ፍርዲ ንመንበብቲ ንገድፎ፤ አሞ፣ ናበቲ ቁም-ነገር፣ ናብ ምሕባር እቶም ኣብ ርእሲ ሆህያት ግእዝ ሕንፃፃት ብምውሳኽ አምሓርኛ ፈጢርኩ ዝብሎም ፊደላት፤ ናብ ምድህስስ ንእቶ። ምፍጣርያ ከምኡ እንተ ኾይኑስ!

፩. አምሓርኛ ፊደል

ካብ

ካብ

ካብ

ካብ

ካብ

ካብ

ካብ

ምዕያን (Vandalizing Geez) ፈጠራ ኣይኮነን። እቲ ምሉእ ፊደል ግእዝ ግእዝ'ዩ፤ እዚአን ግን ንልሳነ አምሓርኛ ተባሂለን ዝተሰንዓ እየን ብዝብል፥ እዚ ጌጋ እንተ-ዝእረም ነይሩ፥ ካብ ወቐሳ ምድኃኑ ነይሮም።

ሓደሽቲ ብዘመነ አምሓርኛ ዝተወሰኹ

 

እዞም ኣብ ቍጽሪ ፩. አምሓርኛ ፊደል ዘለዉ ይኹኑ፣ እቶም ኣብ ቍጽሪ ፪. አምሓርኛ ፊደል ዝለዉ፥ ኣብ ጥንታዊ ግዕዝ ብራና መጻሕፍቲ ኣይርከቡን። ኣብ ጥንታዊ ግዕዝ ስለ ዘይርከቡ ክዓ ግዕዛውያን ኣይኮኑን።

፪. አምሓርኛ ፊደል

ወ.ዘ.ተ

ሓቂ ንፍለጥ፤ አምሓርኛ ናይ ባዕሉ ፈደል የብሉን። እንተ'ሊአንኦ እውን፣ እዚአን'የን ፈደሉ፤ ካልእ የለን።

 

       ኵሉ ንሕና፤ ኵሉ ናትና ምባል፥ ሃረምረም፣ ይትረፍ። ዘይናቱ ናተይ ምባሉ'ኮ ዘፍኩሶ፣ ዘቕልሎ እምበር ዝኽብሮ ኣይኮነን ። ፊደል ግእዝ ግን ብዓል ዋና'ለዎ፤ ናይ አምሓርኛ ፈደል ከምዘይኮነ፣ እዚ ከም ሓደ ብቑዕ መርትዖ ዝውሰድ'ዩ። እዚ ማለት ግን አምሓርኛ ፊደል ግእዝ ክጥቀም ይብሉን ማለት ኣይኮነን፤ ክጥቀመሉ መሰሉ'ዩ። ሓቂ ገልቢጡ (Perverting the truth)፣ ንፊደል ግእዝ ናተይ ከብሎ ግን ኣይኽእልን፤ ኣይናቱን። ንአብነት፡- ትግርኛ ፊደል ግእዝ ይጥቀም፤ ግን ተጋሩ ከም አምሓሩ ገልቢጦም፥ ፊደል ትግርኛ ክብሉዎ ኣይስምዑን። እቲ አምሓርኛ (አምሓሩ) ክእርምዎ ዝግባእ ታሪኻዊ ስሕተት (Shame) እዚ'ዩ።

       ኣብዚ ክምለሱ ዝግብኦም ሕቶታት አለዉ፡-

       ፩. ናይ'ዞም በብእዋኑ አምሓርኛ ዝጨጭሖም ዘሎ ፊደላትስ አድላዪነት ነይሩዎም ድዩ?

       ፪. ብቶም መሠረታውያን ግእዝ ፈደላት ግንግልገልዶ ኣይምኸኣልናን?

       እወ! ዝባን ሕጊ ዝበሃለሉ፣ ዝዳኒ ማእኸል ከምተረኸበ፣ ኣብ ልዕሊ ፈደልስ ፊደል ምውሳኽ ከንቱ ድኻም፣ ወይ ምብልሻው ጽሑፍን ምዝባዕ ታሪኽን ድኣ'ዩ እምበር ዝተረኸቦ ፍረ-ነገር የለን'ዩ መልሱ።

       ፫. ንዞም ኣድላዪነት ዘይነበሮም፣ ግን አምሓርኛ ጨጪሑ ናብ ግእዝ ስለ ዝሓወሶም፣ እሞ፣ ኣብ ትምህርቲን ሥነ ጽሑፍን አትዮም ስለ ዘለዉስ፣ ኣብ ቋንቋታት ብሔር ብሔረ ሰባት፣ ንአብነት ኣብ ትግርኛ፣ ኣብ ግዕዝን ካልኦትን ዘሕድሮ ፅልዋ አሎዶ፣ የለን?

       ፅልውኡ ዓቢዪ እዩ፡- ድሕሪ ቁርብ እዋናት እኮ ግዕዝ አንቢቡ ዝርዳእ ሰብ ኣይክህሉን። ብፍላይ ንኣና፤ ግዕዝ'ኮ ንትግርኛ እስትንፋሱ፣ ሕይወቱ'ዩ፤ ግዕዝ እንትመውት፣ ትግርኛ'ውን ምስኡ'ዩ ዝመውት። ግዕዝ እንተ ሞይቱኽ እቲ ግዕዛዊ ውርስን ታሪኽን ብምንታይ ክንርድኦ ንኽእል። ድኅሪ ሰለፈን፣ እንታይ ተረፈን! ካብ መሥመር'ኮ የውፅኡና፥ ይኾልፉና፥ የዛብዑና ኣለዉ ማለት እዩ።

       ፅልወኡ ዓቢዪ'ዩ፡- ኵሉ ናተይ፥ ምባል፥ ህረፍ፣ ሃረምረም፣ ብድዐ፣ ትምክሕቲ፣ ንብዙኃት የቕይሞም ከምዘሎ ፍሉጥ'ዩ። ዕብየት ባህሊን ቋንቋ ብሔር ብሔረ ሰባትን ይኽለፍ'ሎ። ምኹላፍ ጥራሕ እውን ኣይኮነን፤ ናብ አምሓርኛ ዝተፀግዐ፥ ከም ናብ ዓጋም ዝተፀግዐ ቍልቋል፣ እናነብዐ'ዩ ዝነብር፤ ውዒሉ ሓዲሩ ክዓ ደሙ ወዲኡ ነቒፁ ዝመውት፥ ከምኡ። ምኽንያቱ'ውን አምሓርኛ ንቋንቋ፣ ንባህልን መሰልን ሕዝቢታት፣ ብተፃብኦ ናይ ምፅናት ታሪኽ'ዩ ዘለዎ። አረ ሎሚ-ሎሚስ ነገር ዓዲ አምሓራ ጉዱ በዚኁ! ኃቢርካ ንምንብር፥ ምክብባር፣ ሓቚፍካ ምፍቃር ዘይኮንስ፥ ሓቚፍካ ምርማጣጥ፥ ምቍርጣጥ፥ ምቕታል'ዩ ተለሚዱ። ንአብነት፡- ንቋንቋታት አርጎባ፣ ጋፋት፣ አገው፣ ሽናሽ፣ ቅማንትን ካልኦትን'ኮ ኣፅኒቱዎም 'ዩ። ንግዕዝን ንትግርኛን'ውን እንተ ክኢሉስ፣ ካብ ምድረ ገጽ ከጥፍኦም ይቃለሶም'ሎ። እቶም ፊደል ግእዝ ራሕሪሖም፥ ፊደል ላቲን ክጥቀሙ ዝመረፁ'ኮ ተደፊኦምን ተቐይምሞን እምበር ካልእ ክኾን ኣይኽእልን። እንተ ንሕና ግን፣ ካብ'ዚ ንክንድኅን፥ ቤትና ክንፀራርግ፣ (Landscape) ክንገብር የድልየና። ...ሰላም!!

Back to Front Page